Ugoda podatkowa – realna szansa na porozumienie czy tylko pozorna alternatywa?
18.05.2026
Planowane zmiany w Ordynacji podatkowej zakładają wprowadzenie do polskiego systemu prawnego nowej instytucji - ugody podatkowej. Rozwiązanie to ma być odpowiedzią na rosnącą skalę sporów podatkowych oraz potrzebę ich szybszego i bardziej efektywnego rozwiązywania.
Idea i charakter ugody podatkowej
Istotą tego rozwiązania jest częściowe odejście od modelu konfrontacyjnego, opartego na kontroli i długotrwałych postępowaniach sądowych, w kierunku modelu opartego na dialogu i dążeniu do porozumienia stron.
Jednocześnie należy podkreślić, że projektowane rozwiązanie nie zmienia podstawowej zasady prawa podatkowego: wysokość zobowiązania podatkowego nadal wynika bezpośrednio z przepisów prawa i nie podlega negocjacjom. Przedmiotem uzgodnień może być jedynie sposób wykonania obowiązku podatkowego, w szczególności warunki i harmonogram jego spłaty.
Zakres stosowania ugody
Projekt przewiduje stosunkowo wąski, ale precyzyjnie określony zakres zastosowania tej instytucji.
Ugoda podatkowa:
- znajduje zastosowanie wyłącznie do zobowiązań podatkowych, których termin płatności już upłynął, a więc do zaległości podatkowych,
- dotyczy wyłącznie należności stanowiących dochód budżetu państwa, co wyłącza jej zastosowanie w odniesieniu do podatków lokalnych,
- nie ma zastosowania do niepodatkowych należności budżetowych.
Jednocześnie wyłączone są m.in. przypadki podejrzenia przestępstw podatkowych lub nadużyć, agresywnej optymalizacji podatkowej, czy też prowadzenia postępowania egzekucyjnego lub zabezpieczającego w sprawie zaległości podatkowych.
Projektowane rozwiązania wyraźnie pokazują, że ugoda ma być instrumentem przeznaczonym przede wszystkim dla podatników działających w dobrej wierze, którzy dążą do uporządkowania swojej sytuacji.
Nie bez znaczenia pozostaje również to, że zawarcie ugody podatkowej jest ściśle powiązane z oceną interesu publicznego. Ugoda może zostać zawarta wyłącznie wówczas, gdy jej zawarcie nie tylko zapobiega powstaniu sporu podatkowego, ale jednocześnie prowadzi do rezultatów korzystniejszych dla Skarbu Państwa niż kontynuowanie standardowych działań organów podatkowych, w szczególności poprzez ograniczenie kosztów poboru podatku.
Procedura zawarcia ugody
Zgodnie z założeniami projektu mechanizm prowadzący do zawarcia ugody podatkowej ma mieć charakter wieloetapowy oraz częściowo sformalizowany.
Nie jest to jednak procedura w pełni symetryczna, ponieważ organ zachowuje w niej istotną pozycję decyzyjną, weryfikując w szczególności zgodność ugody z interesem publicznym oraz jej opłacalność.
Co istotne, projekt nie przewiduje mediatora, co może mieć znaczenie dla praktyki stosowania tego rozwiązania.
Co daje podatnikowi zawarcie ugody?
Z punktu widzenia podatników instytucja ugody podatkowej może wiązać się z określonymi korzyściami.
Do najważniejszych należą:
- możliwość obniżenia odsetek za zwłokę, przy czym zakłada się, że stopień ich redukcji uzależniony będzie od momentu wystąpienia z wnioskiem o zawarcie ugody,
- rozłożenie zaległości na raty lub odroczenie terminów płatności,
- definitywne zakończenie sporu w zakresie objętym ugodą.
Jednocześnie należy mieć na uwadze, że projektowane rozwiązanie zostało w dużej mierze ukierunkowane na zwiększenie efektywności działania administracji skarbowej. W praktyce oznacza to, że kluczowym założeniem instytucji jest ograniczenie liczby sporów oraz kosztów ich prowadzenia, a także zwiększenie skuteczności poboru należności publicznoprawnych.
Ryzyka i ograniczenia
Pomimo potencjalnych zalet projektowana instytucja wiąże się również z określonymi ryzykami, które powinny zostać uwzględnione przez podatników przy podejmowaniu decyzji o skorzystaniu z tego rozwiązania.
W szczególności należy zwrócić uwagę na:
- brak pełnych gwarancji ochrony informacji ujawnianych w toku negocjacji,
- szeroki zakres uznaniowości organu podatkowego,
- brak możliwości zaskarżenia ugody do sądu administracyjnego,
- ryzyko wygaśnięcia ugody w przypadku niedotrzymania jej warunków i utraty wynikających z niej korzyści.
W praktyce oznacza to, że decyzja o zawarciu ugody powinna być poprzedzona szczegółową analizą zarówno sytuacji podatnika, jak i proponowanych warunków.
Reasumując, ugoda podatkowa ma potencjał, aby stać się przydatnym narzędziem w relacji pomiędzy podatnikiem a administracją skarbową, ale w ograniczonych ramach. Jednocześnie należy mieć na uwadze, że rozwiązanie to nie zastąpi klasycznych procedur ani nie pozwoli na dowolne kształtowanie zobowiązań podatkowych.
Ostatecznie to praktyka stosowania nowych przepisów zdecyduje o tym, czy ugoda podatkowa stanie się realnym narzędziem dialogu, czy przy utrzymaniu dominującej roli organu i ograniczonej roli podatnika, pozostanie rozwiązaniem o raczej wąskim i ograniczonym znaczeniu
